AI-use-case scorecard: een praktisch beslismodel voor investeringen

Wat is een AI-use-case-scorecard?

Een scorecard is een gestandaardiseerd beoordelingsformulier voor kandidaat-AI-projecten. Zij maakt verschillen bespreekbaar en documenteert waarom een project wel of niet doorgaat. De scorecard vervangt geen deskundig oordeel. Zij zorgt dat hetzelfde oordeel consequent en controleerbaar wordt toegepast.

Waarom organisaties hierop vastlopen

Wanneer iedere afdeling haar eigen businesscase maakt, worden aannames, tijdseenheden en risicodefinities verschillend gebruikt. Het ene team telt bruto uren, het andere alleen gerealiseerde besparing. Het ene team noemt menselijke controle een nadeel, het andere een noodzakelijke beheersmaatregel. Een gedeelde scorecard maakt vergelijking eerlijker.

Stappenplan

1. Kies besliscriteria

Gebruik criteria die waarde, uitvoering, risico en beheer samen afdekken. Leg voor een AI-use-case-scorecard vast hoe kies besliscriteria wordt beoordeeld, wie het bewijs controleert en welke onzekerheid nog openstaat.

2. Definieer iedere score

Beschrijf concreet wat één, drie en vijf betekenen. Leg voor een AI-use-case-scorecard vast hoe definieer iedere score wordt beoordeeld, wie het bewijs controleert en welke onzekerheid nog openstaat.

3. Voeg bewijslabels toe

Markeer gemeten, waargenomen, geschat en onbekend. Leg voor een AI-use-case-scorecard vast hoe voeg bewijslabels toe wordt beoordeeld, wie het bewijs controleert en welke onzekerheid nog openstaat.

4. Stel uitsluitcriteria vast

Bepaal welke uitkomst nooit door een totaalscore mag worden gecompenseerd. Leg voor een AI-use-case-scorecard vast hoe stel uitsluitcriteria vast wordt beoordeeld, wie het bewijs controleert en welke onzekerheid nog openstaat.

5. Laat meerdere rollen scoren

Vergelijk perspectieven van proces, techniek, gebruiker en risico-eigenaar. Leg voor een AI-use-case-scorecard vast hoe laat meerdere rollen scoren wordt beoordeeld, wie het bewijs controleert en welke onzekerheid nog openstaat.

6. Bespreek afwijkingen

Grote scoreverschillen zijn onderzoeksvragen, geen rekenfouten. Leg voor een AI-use-case-scorecard vast hoe bespreek afwijkingen wordt beoordeeld, wie het bewijs controleert en welke onzekerheid nog openstaat.

7. Koppel pilotvragen

Zet de belangrijkste onzekerheden om in testbare hypotheses. Leg voor een AI-use-case-scorecard vast hoe koppel pilotvragen wordt beoordeeld, wie het bewijs controleert en welke onzekerheid nog openstaat.

8. Herbereken met bewijs

Vervang aannames na de pilot door meetdata. Leg voor een AI-use-case-scorecard vast hoe herbereken met bewijs wordt beoordeeld, wie het bewijs controleert en welke onzekerheid nog openstaat.

Beslismodel: wanneer doorgaan en wanneer niet?

| Onderdeel | Centrale controlevraag | Gewenst bewijs | Besluit | |---|---|---|---| | Kies besliscriteria | Gebruik criteria die waarde, uitvoering, risico en beheer samen afdekken. | Gemeten procesdata en akkoord van de eigenaar | Doorgaan als de voorwaarde aantoonbaar is | | Definieer iedere score | Beschrijf concreet wat één, drie en vijf betekenen. | Gemeten procesdata en akkoord van de eigenaar | Eerst de belangrijkste onzekerheid testen | | Voeg bewijslabels toe | Markeer gemeten, waargenomen, geschat en onbekend. | Representatieve test en vastgelegde beoordeling | Niet opschalen zonder expliciet akkoord | | Stel uitsluitcriteria vast | Bepaal welke uitkomst nooit door een totaalscore mag worden gecompenseerd. | Representatieve test en vastgelegde beoordeling | Doorgaan als de voorwaarde aantoonbaar is | | Laat meerdere rollen scoren | Vergelijk perspectieven van proces, techniek, gebruiker en risico-eigenaar. | Besluitdocument met eigenaar en controlemoment | Eerst de belangrijkste onzekerheid testen | | Bespreek afwijkingen | Grote scoreverschillen zijn onderzoeksvragen, geen rekenfouten. | Besluitdocument met eigenaar en controlemoment | Niet opschalen zonder expliciet akkoord |

Een rood signaal betekent niet automatisch dat AI nooit passend is. Het betekent dat deze use-case in de huidige vorm niet naar de volgende fase hoort. Soms is procesverbetering, beter bronbeheer of gewone automatisering een verstandiger eerste stap.

Praktijkvoorbeeld met berekening

Een scorecard kent een use-case vier punten voor potentiële waarde, twee voor datakwaliteit, vier voor technische haalbaarheid en één voor beheer. Het gemiddelde lijkt voldoende, maar de beheerscore is een vooraf vastgesteld minimum. Het project gaat daarom niet direct naar bouw. Eerst wordt een proceseigenaar aangewezen en een monitoringsplan opgesteld.

Transparante basisformule

ROI (%) = (nettobaten - investering) / investering × 100

Risico’s en beheersmaatregelen

1. Een gemiddelde verbergt kritieke minima.

Behandel “een gemiddelde verbergt kritieke minima.” binnen een AI-use-case-scorecard als een afzonderlijk beslispunt met een eigenaar, signaal, maatregel en geaccepteerd restrisico.

2. Dezelfde persoon bepaalt alle scores.

Behandel “dezelfde persoon bepaalt alle scores.” binnen een AI-use-case-scorecard als een afzonderlijk beslispunt met een eigenaar, signaal, maatregel en geaccepteerd restrisico.

3. De schaal bevat geen objectieve ankers.

Behandel “de schaal bevat geen objectieve ankers.” binnen een AI-use-case-scorecard als een afzonderlijk beslispunt met een eigenaar, signaal, maatregel en geaccepteerd restrisico.

4. De scorecard wordt niet bijgewerkt na nieuwe informatie.

Behandel “de scorecard wordt niet bijgewerkt na nieuwe informatie.” binnen een AI-use-case-scorecard als een afzonderlijk beslispunt met een eigenaar, signaal, maatregel en geaccepteerd restrisico.

Veelgestelde vragen

Welke criteria zijn minimaal nodig?

Waarde, proces, data, techniek, risico, menselijke controle, adoptie en beheer.

Kun je criteria wegen?

Ja, mits de weging vooraf wordt vastgesteld en niet wordt aangepast om een favoriet project te laten winnen.

Wat is een uitsluitcriterium?

Een voorwaarde waarbij het project niet doorgaat, ongeacht de totaalscore, bijvoorbeeld een onaanvaardbaar juridisch risico.

Moet finance meescoren?

Bij materiële investeringen is finance belangrijk om aannames, kostendefinities en realisatie van baten te toetsen.

Is de hoogste score altijd de winnaar?

Nee. Afhankelijkheden, portfolioverdeling en leerwaarde kunnen een andere volgorde rechtvaardigen.